Στις 4 Αυγούστου 1865, με βασιλικό διάταγμα, ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Διονυσίου Σολωμού, μελοποιημένος από τον Νικόλαο Μάντζαρο, καθιερώθηκε επίσημα ως ο Εθνικός Ύμνος της Ελλάδας.
Η γέννηση του Ύμνου
Το ποίημα γράφτηκε στη Ζάκυνθο από τον 25χρονο Σολωμό τον Μάιο του 1823, αρχικά στα ιταλικά και στη συνέχεια στα ελληνικά, μέσα σε κλίμα ενθουσιασμού και συγκίνησης για την Ελληνική Επανάσταση. Χαρακτηριστικά, την ίδια εποχή, έγραφε στον φίλο του Γεώργιο Δε Ρώσση:
«…Δε θέλω να περάσει κανενός από το μυαλό πως την ώρα που νικούν οι δικοί μας στο Μαραθώνα, εγώ κάθομαι και τραγουδώ για ένα βοσκόπουλο…» (Ο θάνατος του βοσκού).
Το 1824, μέρος του ύμνου μεταφράστηκε στα αγγλικά και ολόκληρο στα γαλλικά.
Οι πρώτες στροφές και η χρήση του
Από τις 158 στροφές του ποιήματος, οι 24 πρώτες καθιερώθηκαν ως ο επίσημος Εθνικός Ύμνος. Στην πράξη, μόνο οι δύο πρώτες ανακρούονται σε τελετές και εθνικές στιγμές, συνοδεύοντας την έπαρση και υποστολή της σημαίας:
Σὲ γνωρίζω ἀπὸ τὴν κόψι
τοῦ σπαθιοῦ τὴν τρομερή,
σὲ γνωρίζω ἀπὸ τὴν ὄψι,
ποὺ μὲ βιὰ μετράει τὴν γῆ.
Ἀπ’ τὰ κόκκαλα βγαλμένη
τῶν Ἑλλήνων τὰ ἱερά,
καὶ σὰν πρῶτα ἀνδρειωμένη,
χαῖρε, ὢ χαῖρε, Ἐλευθεριά!
Η μελοποίηση από τον Μάντζαρο
Η πρώτη μελοποίηση έγινε το 1828 από τον Κερκυραίο συνθέτη Νικόλαο Μάντζαρο. Ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» ακουγόταν τακτικά σε εθνικές επετείους και γρήγορα αναγνωρίστηκε από τους Επτανήσιους ως άτυπος ύμνος, ακόμα και πριν την ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα (1864).
Το ποίημα συνδυάζει στοιχεία του ρομαντισμού και του κλασικισμού, με τετράστιχες στροφές, τροχαϊκά οκτασύλλαβα και επτασύλλαβα μέτρα.
Η στιγμή της καθιέρωσης
Η επίσημη καθιέρωση ήρθε το 1865, όταν ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ επισκέφθηκε την Κέρκυρα. Εκεί άκουσε την ορχηστρική εκδοχή του ύμνου από τη Φιλαρμονική Εταιρεία Κέρκυρας και εντυπωσιάστηκε.
Ακολούθησε βασιλικό διάταγμα από το Υπουργείο Ναυτικών που τον χαρακτήριζε «επίσημον εθνικόν άσμα», διατάσσοντας την εκτέλεσή του «κατά πάσας τας ναυτικάς παρατάξεις του Βασιλικού Ναυτικού». Το διάταγμα κοινοποιήθηκε και στους ξένους πρέσβεις ώστε να αποδίδεται τιμή από τα ξένα πλοία στον βασιλιά ή την ελληνική σημαία.
Η πλήρης πρώτη μελοποίηση τυπώθηκε το 1873 στο Λονδίνο, ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Μάντζαρου. Αργότερα, ο αντισυνταγματάρχης ε.α. Μαργαρίτης Καστέλλης διασκεύασε τον ύμνο για μπάντα — διασκευή που χρησιμοποιείται έως σήμερα από τις στρατιωτικές μπάντες, αν και απουσιάζει η σύντομη εισαγωγή του πρωτοτύπου.
