Στο Αγρίνιο βρίσκεται ο ομότιμος καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου κ. Παναγιώτης Τουρνικιώτης, με αφορμή τη σημερινή εκδήλωση η οποία είναι αφιερωμένη στην αρχιτεκτονική ταυτότητα της πόλης και την κληρονομιά της καπνοβιομηχανίας. Στο πλαίσιο της επίσκεψής του, μίλησε στο mahitisnews.gr για το Αγρίνιο όχι ως ένας εξωτερικός παρατηρητής, αλλά ως μελετητής της πόλης ως ζωντανού οργανισμού, ενός χώρου όπου η ιστορία, η οικονομία, η κοινωνία και η καθημερινή ζωή συνυφαίνονται.
Πρόκειται για έναν κοσμοπολίτη ο οποίος έχει μελετήσει – μεταξύ άλλων – τον Παρθενώνα και το Παρίσι, και σήμερα βρίσκεται στο Αγρίνιο. Για έναν απλό περαστικό, το Αγρίνιο είναι μια πόλη της καθημερινότητας. Για το δικό του «εκπαιδευμένο» μάτι, οι τοίχοι της πόλης μας «λένε» πολλά περισσότερα. Ο Παναγιώτης Τουρνικιώτης ξεκίνησε μιλώντας μας για τη μορφή της ίδιας της πόλης. Όπως σημείωσε, το Αγρίνιο εντάσσεται σε εκείνες τις ελληνικές πόλεις που προϋπήρχαν της Επανάστασης και διατηρούν έναν παλαιότερο, μη γεωμετρικό ιστό, ο οποίος αργότερα μπολιάστηκε με στοιχεία του δυτικού, μοντέρνου πνεύματος. Μεγάλες πλατείες και ευθείς άξονες συνυπάρχουν με μια παλαιότερη δομή, δημιουργώντας μια μορφολογική τάξη που αποτυπώνει τη μετάβαση της ελληνικής κοινωνίας στη νεότερη εποχή.
Όπως επεσήμανε, αυτό το υβριδικό μοντέλο (μια συνάντηση της παλιότερης ελληνικής και οθωμανικής παράδοσης με τις επιρροές που έφεραν οι Βαυαροί, οι Γερμανοί και οι Γάλλοι) είναι ευδιάκριτο και στο Αγρίνιο. Η κεντρική πλατεία, οι άξονες που οδηγούν σε εμβληματικά κτίρια και η γενικότερη αίσθηση μορφολογικής τάξης μαρτυρούν αυτή τη μετάλλαξη.
Παράλληλα, χαρακτήρισε το Αγρίνιο μια πόλη ζωντανή και φροντισμένη. Όπως ανέφερε, παρά τα προβλήματα που ενδεχομένως να μην είναι άμεσα ορατά, διακρίνει κανείς μια πόλη αγαπημένη από τους κατοίκους της. Ο δημόσιος χώρος, οι πλατείες και οι πεζόδρομοι αποπνέουν μια αίσθηση νοικοκυρέματος και φροντίδας, στοιχείο που, κατά τον ίδιο, δεν είναι αυτονόητο και δεν συναντάται πάντα σε άλλες ελληνικές πόλεις.
Ανατρέχοντας στις ρίζες αυτής της δυναμικής, ο Παναγιώτης Τουρνικιώτης στάθηκε στη μεγάλη οικονομική ανάπτυξη που γνώρισε το Αγρίνιο μέσα από την καλλιέργεια και τη μεταποίηση του καπνού. Η σύνδεση της πρωτογενούς παραγωγής με τη δευτερογενή βιομηχανία, όπως τόνισε, έβαλε την πόλη στον χάρτη της Ελλάδας και του εξωτερικού. Τα καπνά του Αγρινίου, της Σμύρνης και άλλων περιοχών έγιναν παγκόσμιο προϊόν, δημιουργώντας πλούτο, αλλά και μια δυναμική που επέστρεψε στον τόπο με έργα, υποδομές και πολιτισμό.
Σε αυτό το περιβάλλον, όπως σημείωσε, δεν αναπτύχθηκαν μόνο οι καπνοβιομηχανίες, αλλά και άνθρωποι του πνεύματος και της τέχνης. Η ίδια κοινωνική και οικονομική δυναμική έδωσε τη δυνατότητα σε χαρισματικά παιδιά του τόπου να σπουδάσουν, να ταξιδέψουν και να δημιουργήσουν, ξεπερνώντας τα στενά όρια της περιφέρειας. Η πόλη, με αυτόν τον τρόπο, λειτούργησε ως κοινότητα που ανατροφοδοτεί τον εαυτό της.
Λαμβάνοντας ως δεδομένο το γεγονός ότι η ιστορία των πόλεων δεν είναι κάτι που ανήκει στο παρελθόν, αλλά η ίδια η πόλη θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως ένα ζωντανό αρχείο, ζητήσαμε από τον κ. Τουρνικιώτη να μιλήσει για τη λειτουργία αυτής της μνήμης στην καθημερινή ζωή. Υπογράμμισε, λοιπόν, ότι αυτή δεν περιορίζεται στη βιωματική μνήμη των παλαιότερων γενεών. Από ένα σημείο και μετά, η μνήμη καλλιεργείται συνειδητά: μέσα από το σχολείο, τα βιβλία, τα μέσα ενημέρωσης, τους τοπικούς πολιτιστικούς συλλόγους. Έτσι, κτίρια που έχουν χάσει την αρχική τους χρήση εξακολουθούν να φέρουν νόημα, μορφή και συμβολικό βάρος.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι καπναποθήκες του Αγρινίου. Όπως τόνισε, ακόμη και αν στο μέλλον δεν συνδέονται με την παραγωγή καπνού, θα συνεχίσουν να φέρουν τη μνήμη της πόλης. Παραδείγματα από το εξωτερικό δείχνουν ότι τέτοια κτίρια μπορούν να μετατραπούν σε πολιτιστικά κέντρα, πανεπιστημιακούς χώρους ή δημιουργικά γραφεία, διατηρώντας τη μορφολογία και την ιστορική τους ταυτότητα.
Στο ερώτημα αν οι κάτοικοι αναγνωρίζουν την αρχιτεκτονική ταυτότητα της πόλης τους ή απλώς ζουν μέσα σε αυτή , ο Παναγιώτης Τουρνικιώτης επεσήμανε ότι συνήθως αντιλαμβάνονται μόνο τα κτίρια που ξεχωρίζουν λόγω μεγέθους, θέσης ή λειτουργίας. Η ουσιαστική κατανόηση, όμως, απαιτεί παιδεία και καλλιέργεια της ματιάς. Όπως ανέφερε, η εκτίμηση της πόλης ξεκινά από το σχολείο και από τους ανθρώπους που διαμορφώνουν την πνευματική ζωή ενός τόπου.
Αναφερόμενος στο πόσο ανησυχητικές είναι οι αλλαγές οι οποίες συντελούνται στις πόλεις σήμερα και αν υπάρχει, παράλληλα, κάτι ελπιδοφόρο, εξέφρασε την ανησυχία του για την υποχώρηση της συλλογικότητας, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου κυριαρχεί ο ιδιωτικός χώρος εις βάρος του δημόσιου. Αντίθετα, στο Αγρίνιο διακρίνει ακόμη μια ισχυρότερη αίσθηση κοινότητας, στοιχείο που αντανακλάται στη φροντίδα του δημόσιου χώρου.
Κλείνοντας, υπογράμμισε ότι η ανανέωση μιας πόλης δεν επιτυγχάνεται με το γκρέμισμα, αλλά με τη δημιουργία νέων κοινωνικών και οικονομικών δυναμικών. Η πρόκληση, όπως είπε, είναι να διατηρηθεί ό,τι έχει αξία από το παρελθόν, χωρίς φόβο για το καινούριο, αλλά μέσω μιας δημιουργικής συνύπαρξης μνήμης και εκσυγχρονισμού.
Ο Παναγιώτης Τουρνικιώτης δεν προσεγγίζει την αρχιτεκτονική ως απλό ζήτημα μορφών ή κτιρίων, αλλά ως τρόπο κατανόησης της πόλης και του εαυτού μας μέσα σε αυτήν. Για τον ίδιο, η πόλη δεν είναι απλώς το σκηνικό της ζωής μας, αλλά ένα ενεργό πολιτισμικό κείμενο που χρειάζεται ανάγνωση, επίγνωση και κριτική ματιά, πρώτα απ’ όλα από τους ίδιους τους κατοίκους της.
Μαριάννα Ζαμπάρα, Φιλόλογος MSc.
ΓΕΑ ΟΜΙΛΙΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΤΟΥΡΝΙΚΙΩΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΤΟΠΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΠΑΛΙΟΥΡΑΣ
