Η Ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού τιμάται σήμερα, 14 Σεπτεμβρίου, ως μία από τις σημαντικότερες εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Η ημέρα είναι αφιερωμένη στον Σταυρό του Χριστού και συνδέεται με δύο σημαντικά γεγονότα της χριστιανικής παράδοσης: την ανεύρεσή του στα Ιεροσόλυμα και την επιστροφή του μετά την αρπαγή του από τους Πέρσες.
Η ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού
Σύμφωνα με την παράδοση, το 326 μ.Χ. η Αγία Ελένη, μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ταξίδεψε στους Αγίους Τόπους και ξεκίνησε έρευνες για τον εντοπισμό των τόπων που συνδέονταν με τη Σταύρωση και την Ανάσταση του Χριστού.
Στον Γολγοθά υπήρχε τότε ειδωλολατρικός ναός, ο οποίος καταστράφηκε και στη συνέχεια άρχισαν οι ανασκαφές. Κατά τη διάρκεια των εργασιών βρέθηκαν τρεις σταυροί, γεγονός που δημιούργησε το ερώτημα ποιος από αυτούς ήταν ο Σταυρός του Χριστού.
Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι ο επίσκοπος Ιεροσολύμων Μακάριος προσευχήθηκε και, προκειμένου να αναγνωριστεί ο Τίμιος Σταυρός, ακούμπησε διαδοχικά τους τρεις σταυρούς πάνω στο σώμα μιας νεκρής γυναίκας. Όταν αυτή ήρθε σε επαφή με τον τρίτο σταυρό, αναστήθηκε. Το γεγονός θεωρήθηκε θαυματουργή επιβεβαίωση ότι είχε βρεθεί ο Τίμιος Σταυρός.
Ο Σταυρός τοποθετήθηκε στον Ναό της Αναστάσεως και στις 14 Σεπτεμβρίου 335 πραγματοποιήθηκε η Ύψωσή του, ώστε να μπορούν να τον βλέπουν και να τον προσκυνούν οι πιστοί.
Η δεύτερη Ύψωση
Η εορτή συνδέεται και με ένα δεύτερο ιστορικό γεγονός.
Το 614 μ.Χ., οι Πέρσες κατέλαβαν την Παλαιστίνη και πήραν μαζί τους ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό. Μετά τη νίκη του Βυζαντινού αυτοκράτορα Ηρακλείου επί των Περσών, το 628, ο Τίμιος Σταυρός ανακτήθηκε και μεταφέρθηκε αρχικά στην Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια στα Ιεροσόλυμα.
Η επιστροφή και η νέα Ύψωση του Τιμίου Σταυρού συνδέθηκαν επίσης με τον εορτασμό της 14ης Σεπτεμβρίου.
Ο βασιλικός και η νηστεία
Η ημέρα της εορτής συνοδεύεται από ιδιαίτερα έθιμα στην Ορθόδοξη παράδοση. Στους ναούς ψάλλεται, μεταξύ άλλων, το γνωστό απολυτίκιο «Σώσον, Κύριε, τον λαόν σου…», ενώ στους πιστούς προσφέρονται κλωνάρια βασιλικού.
Η παράδοση συνδέει τον βασιλικό με την ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού, καθώς, σύμφωνα με την αφήγηση, το φυτό φύτρωνε στο σημείο όπου βρέθηκε.
Η 14η Σεπτεμβρίου είναι ημέρα αυστηρής νηστείας για τους πιστούς.
Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού αποτελεί, έτσι, όχι μόνο ανάμνηση δύο σημαντικών γεγονότων της χριστιανικής παράδοσης, αλλά και ημέρα ιδιαίτερης πνευματικής σημασίας για την Ορθόδοξη Εκκλησία.
