Μπορεί ο πολιτισμός να αποτελέσει κάτι περισσότερο από ένα σύνολο εκδηλώσεων; Να γίνει στοιχείο ταυτότητας για μια πόλη, να στηρίξει τους ανθρώπους της δημιουργίας, να ενισχύσει την εξωστρέφεια και να συμβάλει στην τοπική ανάπτυξη;
Η εκπαιδευτική εμπειρία στη Λάρνακα, στο πλαίσιο ευρωπαϊκού προγράμματος Erasmus+, έδωσε στον πρόεδρο του ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου, Ανδρέα Σκαρτσάρη, την ευκαιρία να προσεγγίσει από κοντά ζητήματα πολιτιστικού σχεδιασμού και τη φιλοσοφία του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης.
Με αφορμή την ανάρτησή του για την εμπειρία αυτή, του θέσαμε ερωτήματα για όσα μπορεί να αξιοποιήσει το Αγρίνιο, για τη θέση των τοπικών δημιουργών στον πολιτιστικό σχεδιασμό και για την ανάγκη να διαμορφωθεί ένα συνεκτικό αφήγημα που θα ξεπερνά τα όρια της πόλης και θα αφορά ευρύτερα την Αιτωλοακαρνανία.
- Πρόσφατα βρεθήκατε στη Λάρνακα, συμμετέχοντας σε ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα Erasmus+. Τι ακριβώς περιλάμβανε αυτή η εκπαίδευση και τι αποκομίσατε;
Ήταν μια πραγματικά ενδιαφέρουσα εμπειρία, τόσο σε επίπεδο γνώσεων όσο και σε επίπεδο ανθρώπινων επαφών.
Η πενθήμερη παρουσία μας στη Λάρνακα αποτέλεσε μέρος μιας ευρύτερης εκπαιδευτικής διαδικασίας, η οποία περιλαμβάνει διαδικτυακά μαθήματα πριν και μετά την επίσκεψη.
Το αντικείμενο ήταν ο πολιτιστικός σχεδιασμός των πόλεων, η διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης πολιτιστικής στρατηγικής και η διαδικασία προετοιμασίας μιας υποψηφιότητας για τον τίτλο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης.
Είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε πώς διαμορφώνεται ένας τέτοιος φάκελος, ποιες προϋποθέσεις πρέπει να πληροί, πώς οργανώνεται ένα πολιτιστικό πρόγραμμα και, κυρίως, πώς συνδέεται ο πολιτισμός με την κοινωνία, την οικονομία και την ανάπτυξη μιας πόλης. Επίσης επισκεφτήκαμε και ζήσαμε από κοντά φεστιβάλ και δράσεις που γίνονται στο πλαίσιο του «Λάρνακα 2030».
Προσωπικά, θεωρώ πολύ σημαντικό να συνεχίζουμε να εκπαιδευόμαστε, ανεξάρτητα από την εμπειρία ή τη θέση που κατέχουμε. Πάντα υπάρχουν πράγματα να μάθουμε και καλές πρακτικές να αξιοποιήσουμε.
- Πέρα από το εκπαιδευτικό σκέλος, πόσο σημαντική ήταν η επαφή με ανθρώπους της Αυτοδιοίκησης και του πολιτισμού από άλλες περιοχές;
Θα έλεγα ότι ήταν ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία αυτής της εμπειρίας.
Στο πρόγραμμα συμμετείχαν άνθρωποι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αντιδήμαρχοι, αντιπεριφερειάρχες, αλλά και διοικητικά στελέχη, όπως προϊστάμενοι πολιτισμού Δήμων και Περιφερειών
Είχαμε την ευκαιρία να γνωριστούμε, να ανταλλάξουμε απόψεις και να συζητήσουμε για τις διαφορετικές πραγματικότητες που αντιμετωπίζει κάθε Δήμος. Διαπιστώσαμε ότι υπάρχουν πολλά κοινά ζητήματα, αλλά και διαφορετικές προσεγγίσεις που μπορούν να μας δώσουν χρήσιμες ιδέες.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η επαφή με την ομάδα της Λάρνακας 2030 και την Καλλιτεχνική της Διευθύντρια, Κέλλυ Διαπούλη, η οποία είχε διαδραματίσει σημαντικό ρόλο και στην επιτυχημένη υποψηφιότητα της Ελευσίνας. Είναι πολύ διαφορετικό να ακούς από τους ίδιους τους ανθρώπους που συμμετείχαν σε τέτοιες διαδικασίες πώς διαμορφώθηκε ένα όραμα, πώς οργανώθηκε η προσπάθεια και ποιες δυσκολίες χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν.
Θα ήθελα επίσης να αναφερθώ στην ιδιαίτερα θερμή υποδοχή από τον Δήμαρχο Λάρνακας, ο οποίος μας παρουσίασε το όραμά του για την πόλη, καθώς και σημαντικά έργα υποδομής που υλοποιούνται ή σχεδιάζονται. Ήταν πολύ ενδιαφέρον να δούμε πώς συνδέεται ο πολιτιστικός σχεδιασμός με τον συνολικό αναπτυξιακό σχεδιασμό μιας πόλης.
Και βέβαια, εξίσου χρήσιμη ήταν η ανταλλαγή καλών αλλά και λιγότερο επιτυχημένων πρακτικών. Γιατί πολλές φορές μαθαίνεις εξίσου σημαντικά πράγματα και από όσα δεν πήγαν όπως είχαν σχεδιαστεί.
- Ένα σημαντικό μέρος της εκπαίδευσης αφορούσε τις Πολιτιστικές Πρωτεύουσες της Ευρώπης. Τι απαιτεί πραγματικά η Ευρώπη από μια πόλη που θέλει να διεκδικήσει αυτόν τον τίτλο;
Αυτό ήταν ίσως ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και ουσιαστικά κομμάτια της εκπαίδευσης.
Καταρχάς, πρέπει να καταλάβουμε ότι η Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης δεν είναι απλώς μια μεγάλη διοργάνωση εκδηλώσεων. Είναι κάτι πολύ ευρύτερο.
Ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που αποκόμισα είναι ότι η Ευρώπη δεν απαιτεί απαραίτητα αυτά που ίσως έχουμε στο μυαλό μας. Δεν είναι τα μεγάλα μνημεία, τα εντυπωσιακά κτίρια ή οι μεγάλου μεγέθους κατασκευές που καθορίζουν από μόνα τους την επιτυχία μιας υποψηφιότητας.
Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι το αφήγημα μιας πόλης. Η ταυτότητά της, το όραμά της, η ευρωπαϊκή διάσταση της πρότασής της και, κυρίως, η δυνατότητά της να εγγυηθεί ότι μπορεί να υλοποιήσει όσα περιγράφει στον φάκελο υποψηφιότητας.
Δεν αρκεί δηλαδή να παρουσιάσεις μια ενδιαφέρουσα ιδέα. Πρέπει να αποδείξεις ότι διαθέτεις τον σχεδιασμό, τις συνεργασίες, την οργανωτική δυνατότητα και τις προϋποθέσεις για να τη μετατρέψεις σε πραγματικότητα.
Ένα ακόμη ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι το 2035 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την καθιέρωση του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης. Με βάση την προβλεπόμενη σειρά των χωρών, το 2035 αναμένεται να είναι και πάλι η σειρά της Ελλάδας να φιλοξενήσει τον θεσμό, με τη διαδικασία επιλογής της ελληνικής πόλης να αναμένεται να ολοκληρωθεί γύρω στο 2030.
Όλα αυτά ανοίγουν μια πολύ μεγάλη και ενδιαφέρουσα συζήτηση, που δεν μπορεί να εξαντληθεί σε λίγες γραμμές. Η εκπαίδευση μας έδωσε την ευκαιρία να προσεγγίσουμε πολύ πιο ουσιαστικά τόσο τη φιλοσοφία του θεσμού όσο και τη σημασία μιας ολοκληρωμένης πολιτιστικής στρατηγικής για κάθε πόλη.
- Έχετε αναφερθεί αρκετές φορές στη σύνδεση του πολιτισμού με τον τουρισμό και την τοπική οικονομία. Πόσο σημαντική είναι αυτή η διάσταση και ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος των τοπικών καλλιτεχνών;
Είναι εξαιρετικά σημαντική και αποτελεί μια από τις βασικές μου πεποιθήσεις.
Ο πολιτισμός έχει πρωτίστως κοινωνική, εκπαιδευτική και καλλιτεχνική αξία. Ταυτόχρονα, όμως, μπορεί να αποτελέσει έναν ουσιαστικό παράγοντα τοπικής ανάπτυξης.
Μια αξιόλογη θεατρική παραγωγή, ένα φεστιβάλ, μια έκθεση ή μια πολιτιστική διοργάνωση μπορούν να προσελκύσουν επισκέπτες, να ενισχύσουν την εστίαση, τη φιλοξενία και την τοπική αγορά και να δημιουργήσουν νέες ευκαιρίες συνεργασίας.
Αυτή είναι και μια κατεύθυνση που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα τόσο μέσα από τις πολιτιστικές δράσεις όσο και μέσα από την προσπάθεια του Δήμου για την τουριστική προβολή της περιοχής.
Θα πρόσθετα όμως και κάτι που θεωρώ εξίσου σημαντικό: την αξιοποίηση του καλλιτεχνικού δυναμικού του τόπου μας.
Στην Ελλάδα, εκτιμάται ότι περίπου το 75% της καλλιτεχνικής παραγωγής συγκεντρώνεται στην Αθήνα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα πολλές πόλεις της περιφέρειας να λειτουργούν κυρίως ως χώροι φιλοξενίας έτοιμων παραγωγών.
Πιστεύω ότι μπορούμε να ενισχύσουμε και μια διαφορετική κατεύθυνση. Να ανακαλύπτουμε, να προσκαλούμε, να στηρίζουμε και να αξιοποιούμε τους δικούς μας δημιουργούς. Να δημιουργούμε τις προϋποθέσεις ώστε να παράγεται εδώ πρωτότυπο καλλιτεχνικό έργο, που στη συνέχεια θα μπορεί να ταξιδεύει και εκτός της περιοχής μας.
Δεν χρειάζεται να περιοριζόμαστε στα στενά γεωγραφικά όρια ενός Δήμου. Η Αιτωλοακαρνανία και η ευρύτερη περιοχή διαθέτουν αξιόλογους ανθρώπους της τέχνης και του πολιτισμού. Μπορούμε να ενώσουμε αυτές τις δυνάμεις και να δημιουργήσουμε κάτι με μεγαλύτερη εμβέλεια.
Και φυσικά, σε αυτή την προσπάθεια μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά τα εθνικά και ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία, τα οποία αξίζει να αξιοποιούμε όλο και περισσότερο.
Και για να το συνδέσω με τη βασική θεματολογία του προγράμματος θα πω ότι μια πόλη που έχει λάβει τον τίτλο της ΠΠΕ τον έχει για πάντα και μπορεί να τον αξιοποιήσει για να χτίσει το brand της.
- Ποιο είναι τελικά το σημαντικότερο συμπέρασμα που κρατάτε από τη Λάρνακα και ποια θεωρείτε ότι πρέπει να είναι η κατεύθυνση για το πολιτιστικό μέλλον του Αγρινίου;
Αν έπρεπε να κρατήσω ένα βασικό συμπέρασμα, αυτό θα ήταν ότι κάθε πόλη πρέπει να ανακαλύψει και να αναδείξει το δικό της αφήγημα.
Δεν υπάρχει ένα μοντέλο πολιτιστικής ανάπτυξης που να ταιριάζει παντού. Κάθε τόπος έχει τη δική του ιστορία, τους ανθρώπους του, τις παραδόσεις του, τις ιδιαιτερότητες και τα πλεονεκτήματά του.
Το Αγρίνιο διαθέτει σημαντική πολιτιστική διαδρομή, αξιόλογους θεσμούς, δημιουργικούς ανθρώπους και μια ευρύτερη περιοχή με τεράστιο ιστορικό, φυσικό και πολιτιστικό πλούτο.
Θεωρώ ότι πάνω σε αυτή τη βάση μπορούμε να συνεχίσουμε να χτίζουμε, δίνοντας ακόμη μεγαλύτερη έμφαση στη συνεργασία, στην εξωστρέφεια και στην παραγωγή νέου πολιτιστικού έργου.
Προσωπικά, με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η ιδέα να αντιμετωπίζουμε τον πολιτισμό όχι μόνο μέσα στα όρια της πόλης, αλλά ως μια ευρύτερη υπόθεση. Να ανοίξουμε περισσότερο τις συνεργασίες μας με την υπόλοιπη Αιτωλοακαρνανία, να φέρουμε κοντά δημιουργούς, πολιτιστικούς συλλόγους, θεσμούς και καλλιτεχνικές ομάδες.
Να αναζητήσουμε δηλαδή εκείνα τα στοιχεία που μπορούν να διαμορφώσουν μια αναγνωρίσιμη πολιτιστική ταυτότητα, η οποία θα έχει ενδιαφέρον όχι μόνο για εμάς, αλλά και για ανθρώπους εκτός της περιοχής μας.
Και βέβαια, δεν πρέπει να ξεχνάμε την οικονομική διάσταση. Ο πολιτισμός μπορεί να δημιουργήσει θέσεις εργασίας, να ενισχύσει την επισκεψιμότητα, να προσφέρει ευκαιρίες στους νέους δημιουργούς και να συμβάλει ουσιαστικά στην τοπική ανάπτυξη.
Η εμπειρία της Λάρνακας μου επιβεβαίωσε ότι όλα αυτά απαιτούν χρόνο, συνεργασία, συνέπεια και έναν μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
