Ένα δοκιμιακό κείμενο του Σπύρου Χ. Τάγκα για την τεχνοφοβία, τη σχέση της κοινωνίας με την τεχνολογική εξέλιξη και τον τρόπο με τον οποίο ο φόβος απέναντι στο καινούργιο μπορεί να επηρεάσει ιδιαίτερα τις περιφέρειες. Η ανάλυση εξετάζει το ζήτημα μέσα από ιστορικά, φιλοσοφικά, λογοτεχνικά και θεολογικά παραδείγματα, θέτοντας στο επίκεντρο τη σχέση του ανθρώπου με την τεχνολογία και την ευθύνη που συνοδεύει τη χρήση της.
Το πρόβλημα δεν έχει σημαία. Η ανθρωπότητα, στην μακρά και πολυτάραχη πορεία της πάνω στον πλανήτη, δεν φοβήθηκε ποτέ τα ίδια τα εργαλεία της· φοβάται, στην πραγματικότητα, τον ίδιο τον εαυτό της, έτσι όπως αυτός αποκαλύπτεται γυμνός και ανυπεράσπιστος μπροστά στον καθρέφτη της εξέλιξης.
Κάθε φορά που εμφανίζεται μία νέα τεχνολογία —μία καινοτομία που έρχεται να ανατρέψει τις παλιές, ακίνητες βεβαιότητες— η πρώτη, σχεδόν αντανακλαστική αντίδραση των ανθρώπινων κοινωνιών είναι η ίδια: η δαιμονοποίηση.
Το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί ζήτημα πολιτικής ιδεολογίας, ούτε μπορεί να περιοριστεί σε μια στενή τεχνική ή επιστημονική αντιπαράθεση· είναι, στον πυρήνα του, ένα βαθύ ζήτημα συνείδησης. Όπως σοφά παρατηρούσε ο μεγάλος ισπανός ζωγράφος Φρανθίσκο Γκόγια, «ο ύπνος της λογικής γεννά τέρατα» —και η ανθρώπινη συνείδηση, όταν αρνείται πεισματικά να σκεφτεί, να αναλύσει και να προσαρμοστεί, γεννά τα δικά της, εσωτερικά τέρατα.
Σε αυτή την πνευματική αποδρομή, η ίδια η περιφέρεια, αποκομμένη από τα κέντρα των αποφάσεων και βυθισμένη στην ανασφάλεια, κατασκευάζει και τρέφει το δικό της θηρίο. Η τεχνοφοβία μετατρέπεται έτσι σε μια σύγχρονη κακοδαιμονία: μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία, όπου ο φόβος για το αύριο εκμηδενίζει την δημιουργική ικανότητα του σήμερα.
Η παγκόσμια συνήθεια: να σκοτώνουμε τον αγγελιοφόρο!
Η ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού, αν την παρατηρήσει κανείς πίσω από το προπέτασμα των χρονολογιών, είναι ουσιαστικά μία και ενιαία. είναι η ιστορία της διαρκούς σύγκρουσης ανάμεσα στο φως της γνώσης και στο σκοτάδι της προκατάληψης. Η ανθρωπότητα έχει την τραγική, παγκόσμια συνήθεια να σκοτώνει τον αγγελιοφόρο, αντί να ακούει το μήνυμα.
Ο Σωκράτης, η κορυφαία αυτή μορφή του παγκόσμιου πνεύματος, καταδικάστηκε να πιει το κώνειο, όχι γιατί έβλαψε την πόλη των Αθηνών ή τους θεούς της, αλλά γιατί τόλμησε να την ξυπνήσει από τον λήθαργο της αυταρέσκειάς της· λειτούργησε ως η «μύωψ» που ενοχλούσε τον νωθρό ίππο της καθεστηκυίας τάξης.
Αιώνες αργότερα, ο Γαλιλαίος Γαλιλέι σύρθηκε ενώπιον της ιεράς εξέτασης και δικάστηκε, επειδή το τηλεσκόπιό του έδειξε έναν ουρανό απέραντο και κινούμενο —έναν ουρανό που δεν χωρούσε στα δογματικά βιβλία και στις γεωκεντρικές ψευδαισθήσεις της εποχής του.
Αλλά και στις απαρχές του σύγχρονου κόσμου, ο Άλαν Τούρινγκ, ο πατέρας της επιστήμης των υπολογιστών και ο άνθρωπος που έσπασε τους κώδικες του ναζισμού, διώχθηκε, ταπεινώθηκε και οδηγήθηκε στον θάνατο, επειδή σκέφτηκε νωρίτερα και βαθύτερα από την εποχή του, ξεπερνώντας τα στενά ηθικά και πνευματικά όρια του καιρού του.
Αυτή η διαρκής άρνηση του νέου επιβεβαιώνει την ρήση του Φραγκλίνου Ρούζβελτ στην ιστορική του ομιλία το 1933 : «Το μόνο πράγμα που πρέπει να φοβόμαστε, είναι ο φόβος ο ίδιος» —αυτός ο ανώνυμος, παράλογος, αδικαιολόγητος τρόμος, ο οποίος παραλύει τις απαραίτητες προσπάθειες για να μετατρέψουμε την υποχώρηση σε επέλαση. και όμως, παρά τα διδάγματα της ιστορίας, οι κοινωνίες επιλέγουν τον φόβο ξανά και ξανά· τον προτιμούν από την ευθύνη της ελευθερίας.
Η περιφέρεια και η παγίδα της: τρεις καθρέφτες…
Το φαινόμενο της τεχνοφοβικής κακοδαιμονίας δεν είναι τοπικό, ούτε περιορίζεται σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική γωνιά· είναι καθεαυτό περιφερειακό. εμφανίζεται με το ίδιο ακριβώς πρόσωπο, φορώντας απλώς διαφορετική τοπική ενδυμασία και μιλώντας με διαφορετική προφορά. Aν κοιτάξουμε προσεκτικά, θα δούμε το φαινόμενο να καθρεφτίζεται σε τρεις διαφορετικές, αλλά συγγενικές περιοχές:
α. Η Ελλάδα: το «μαγαζάκι» και το ρουσφέτι
Στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό, κάθε τι το νέο και το ρηξικέλευθο αντιμετωπίζεται, σχεδόν αυτόματα, ως άμεση απειλή για το παραδοσιακό «βόλεμα». Eδώ, κυριαρχεί επί δεκαετίες μία βαθιά ριζωμένη νοοτροπία του «δεν γίνεται» —μία οργανωμένη αδράνεια, η οποία καλύπτεται επιμελώς πίσω από το «μέσο», την πολιτική γνωριμία και την πελατειακή σχέση.
Η τεχνολογία, ως ένα σύστημα αξιοκρατικό, διάφανο και αντικειμενικό, απειλεί να διαλύσει το κλειστό «μαγαζάκι» των τοπικών σκοπιμοτήτων. αντί, λοιπόν, οι κοινωνικοί φορείς να αναρωτηθούν «πώς θα το μάθουμε και πώς θα το αξιοποιήσουμε;», προτιμούν να ρωτούν «ποιον θα κατηγορήσουμε;», μεταθέτοντας την ευθύνη στους ξένους, στους μοντέρνους ή στους επιστήμονες.
Η συλλογική μνήμη της ελληνικής υπαίθρου, όμως, έχει να επιδείξει και μια άλλη, περήφανη στάση, όπως αυτή αποτυπώνεται στην παράδοση του ζαγορίου και των μεγάλων ευεργετών: «εγώ φταίω· εγώ θα το φτιάξω». ήταν η κουλτούρα της προσωπικής ευθύνης και της κοινοτικής προσφοράς, η οποία σήμερα δυστυχώς υποχωρεί μπροστά στον κρατικίστικο παραπονιάρη εαυτό μας.
β. Η Νότια Ιταλία: η γραφειοκρατία ως άμυνα
Στις περιοχές του ιταλικού νότου —στο γνωστό Mezzogiorno— εκεί όπου το επίσημο κράτος ιστορικά λειτούργησε ως εμπόδιο και ως δυνάστης, αντί για εργαλείο ανάπτυξης, η τεχνολογία βλέπεται συχνά ως ένας εξωτερικός εισβολέας.
Η τοπική δομή προτιμά να κρατήσει τη σκόνη κάτω από το χαλί, να διατηρήσει τις παλιές, δυσλειτουργικές ισορροπίες, παρά να ανοίξει το παράθυρο στον καθαρό αέρα της ψηφιοποίησης και της διαφάνειας. το αποτέλεσμα αυτής της στάσης είναι παντού το ίδιο: τραγική καθυστέρηση, μαζική φυγή των νέων ανθρώπων προς τον ανεπτυγμένο βορρά, και, αμέσως μετά, ένα μόνιμο, στείρο παράπονο για την μοίρα που τους αδίκησε.
Όπως έγραφε και ο Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα στον Γατόπαρδο : «Πρέπει όλα να αλλάξουν, για να μείνουν όλα ίδια» —μια φιλοσοφία επιβίωσης που τελικά πεθαίνει από την ίδια της την ακινησία.
γ. Τα Βαλκάνια: η καχυποψία ως κουλτούρα
Στη γειτονιά των Βαλκανίων, εκεί όπου η ιστορία υπήρξε υπερβολικά πυκνή και αιματηρή, διδάσκοντας τους ανθρώπους να μην εμπιστεύονται τίποτα και κανέναν, κάθε νέο σύστημα, κάθε αλγόριθμος και κάθε τεχνολογική πλατφόρμα αντιμετωπίζεται εκ προοιμίου ως μια καλοστημένη παγίδα των ισχυρών.
Αντί για την δημιουργική περιέργεια, επιστρατεύεται η προγονική καχυποψία· αντί για την ανοιχτή μάθηση, προτιμάται η μυστικοπάθεια και η αναδίπλωση στον μικρόκοσμο της φυλής. και πάλι, το θηρίο της υστέρησης δεν έρχεται απ’ έξω· το μεγαλώνει και το τρέφει η ίδια η δική μας άρνηση να ενταχθούμε στον σύγχρονο κόσμο.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η ζημιά είναι κοινή και ο απολογισμός τραγικός. δεν φταίει η τεχνολογία, ούτε οι κώδικες προγραμματισμού· φταίει η απόλυτη άρνησή μας να αναλάβουμε την ευθύνη του μέλλοντός μας.
Φιλοσοφική τομή : το «πώς» χωρίς «γιατί»!
Για να κατανοήσουμε το βάθος αυτής της κακοδαιμονίας, είναι απαραίτητο να επιχειρήσουμε μια φιλοσοφική τομή.
Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, στο θεμελιώδες δοκίμιό του : «Το ερώτημα για την τεχνολογία», έγραψε μια φράση που παραμένει επίκαιρη: «η ουσία της τεχνολογίας δεν είναι τίποτε τεχνολογικό». Η τεχνολογία δεν είναι απλώς ένα σύνολο από μηχανές, καλώδια ή τσιπ σιλικόνης· είναι αποκάλυψη (gestell), ένας τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος ξεδιπλώνει την σχέση του με τον κόσμο και την αλήθεια. μας δείχνει, σαν αμείλικτος καθρέφτης, τι ακριβώς είμαστε, ποιες είναι οι προτεραιότητές μας και ποια η ποιότητα του πολιτισμού μας.
Από την άλλη πλευρά, ο Φρίντριχ Νίτσε, αναλύοντας την ανθρώπινη θέληση για δύναμη και νόημα, προειδοποίησε: «όποιος έχει ένα “γιατί” να ζήσει, μπορεί να αντέξει σχεδόν κάθε “πώς”». Η τεχνητή νοημοσύνη και οι σύγχρονες τεχνολογίες αποτελούν το απόλυτο, το πιο ισχυρό «πώς» που κατασκεύασε ποτέ ο άνθρωπος. όταν, όμως, από μια κοινωνία λείπει το «γιατί» —δηλαδή το βαθύτερο υπαρξιακό νόημα, το παραδοσιακό φιλότιμο, η αίσθηση του χρέους και η κοινωνική ευθύνη— τότε, και μόνο τότε, γεννιέται ο συλλογικός πανικός.
Ο άνθρωπος, κενός από αξίες, αισθάνεται ότι απειλείται από το ίδιο του το δημιούργημα. Και ο πανικός αυτός, προκειμένου να γίνει κοινωνικά αποδεκτός, φοράει το προσωπείο της σοβαροφάνειας και ντύνεται με ψευδο-επιστημονικά ή ηθικοπλαστικά επιχειρήματα.
Λογοτεχνική αλήθεια : ο Προμηθέας και το τέρας
Η Λογοτεχνία, ως η συμπυκνωμένη πείρα της ανθρώπινης ψυχής, είχε προειδοποιήσει νωρίς για αυτά τα αδιέξοδα.
Η Μαίρη Σέλεϋ, συγγράφοντας τον Φρανκενστάιν —ένα έργο που έφερε τον εμβληματικό υπότιτλο ο σύγχρονος Προμηθέας— δεν έγραψε μια ιστορία τρόμου για ένα ανίκητο τέρας· έγραψε, στην πραγματικότητα, ένα δοκίμιο για την ανθρώπινη δειλία και την εγκατάλειψη της ευθύνης.
Το ίδιο το πλάσμα, απομονωμένο και πληγωμένο από την απόρριψη του δημιουργού του, λέει κάποια στιγμή μια φράση που συγκλονίζει : «πόσο επικίνδυνο είναι για την ευτυχία, να ονομάζεται σοφός αυτός που νιώθει πόνο λόγω υπερβολικής ευαισθησίας, σε σύγκριση με εκείνον που πιστεύει ότι η πατρίδα του είναι ολόκληρος ο κόσμος και δεν επιθυμεί τίποτα περισσότερο από αυτό που του παρέχει η φύση του».
Κάθε εποχή έχει τον δικό της προμηθέα —τον άνθρωπο ή την ιδέα που φέρνει τη φωτιά της γνώσης στους θνητούς. και κάθε εποχή, με μια περίεργη, σχεδόν σαδιστική συνέπεια, επιλέγει να τον σταυρώσει στον βράχο της αμαρτίας της. αυτό δεν συμβαίνει γιατί η φωτιά καίει ή γιατί είναι κακή από τη φύση της· συμβαίνει επειδή οι άνθρωποι φοβούνται να κοπιάσουν, φοβούνται να εκπαιδευτούν και να μάθουν να τη χρησιμοποιούν για το κοινό καλό.
Όπως σημείωνε και ο Γάλλος στοχαστής Βολταίρος : «Η άγνοια είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της προόδου, γιατί φοράει το στέμμα της βεβαιότητας».
Θεολογική βάση : το κακό είναι εσωτερικό!
Αν ανατρέξουμε στις μεγάλες πνευματικές και θρησκευτικές παραδόσεις της ανθρωπότητας, θα διαπιστώσουμε ότι καμία αυθεντική πίστη δεν ισχυρίστηκε ποτέ ότι το κακό έχει εξωτερική, υλική προέλευση. τα αντικείμενα και τα εργαλεία είναι ηθικά ουδέτερα.
Το Χριστιανικό Ευαγγέλιο, διά στόματος του ίδιου του Ιησού Χριστού, είναι σαφές και κατηγορηματικό: «εκ γαρ της καρδίας εξέρχονται διαλογισμοί πονηροί, φόνοι, μοιχείαι, πορνείαι, κλοπαί, ψευδομαρτυρίαι, βλασφημίαι» (Ματθ. 15:19). Η πηγή της διαφθοράς και της πτώσης, βρίσκεται μέσα στην ανθρώπινη προαίρεση, όχι στα αντικείμενα που μας περιβάλλουν.
Παράλληλα, στην Ανατολή, ο Βούδας δίδαξε με έμφαση ότι «η άγνοια (avidya), είναι η μεγαλύτερη και η πιο μεταδοτική ασθένεια του ανθρώπου» —είναι η ρίζα κάθε δυστυχίας και κάθε πνευματικής υποδούλωσης.
Αλλά και στο Κοράνι, ο άνθρωπος ορίζεται ως «χαλίφης» (τοποτηρητής, διαχειριστής) πάνω στη γη· του έχει δοθεί η κυριαρχία του υλικού κόσμου, αλλά μαζί και η τρομακτική, ασήκωτη ευθύνη για την διαχείρισή του.
Η τεχνητή νοημοσύνη, οι αλγόριθμοι, τα μεγάλα δεδομένα, δεν έχουν ψυχή· δεν διαθέτουν ηθική πυξίδα, ούτε συναισθήματα. ο άνθρωπος είναι εκείνος που έχει ψυχή και πνεύμα. Επομένως, το μεγάλο, το μοναδικό ερώτημα που τίθεται ενώπιόν μας δεν είναι τι θα κάνει η τεχνολογία σε εμάς, αλλά τι κάνουμε εμείς με αυτήν.
Η σύνεση των επιφυλάξεων
Οφείλουμε, ωστόσο, να δείξουμε κατανόηση απέναντι στις ανησυχίες εκείνων που εμφανίζονται πιο δύσπιστοι ή «σκληροί» απέναντι στην ψηφιακή επέλαση. οι επιφυλάξεις τους δεν στερούνται πάντοτε βάσης· συχνά πηγάζουν από μια υγιή ανάγκη προστασίας της ανθρώπινης ιδιαιτερότητας, της παράδοσης και της εργασίας από την ισοπέδωση της αυτοματοποίησης. Η κριτική τους στάση λειτουργεί ως δικλείδα ασφαλείας, ώστε η εξέλιξη να μην μετατραπεί σε έναν τυφλό, απρόσωπο οδοστρωτήρα.
Δεν επιδιώκουμε την τυφλή υποταγή σε κάθε τεχνολογικό συρμό, αλλά την κριτική αφομοίωση. οι δικαιολογημένοι φόβοι για την απώλεια του ανθρώπινου ελέγχου μπορούν —και πρέπει— να μετατραπούν από τροχοπέδη σε υπεύθυνη εποπτεία. Ο διάλογος με τους σκεπτικιστές δεν είναι εμπόδιο, αλλά η απαραίτητη εγγύηση ότι η τεχνολογία θα παραμείνει στην υπηρεσία του ανθρωπισμού, χωρίς να αλλοιώσει τις θεμελιώδεις αξίες της κοινότητας.
(Επίλογος) : Η επιλογή της Κοινής Συνείδησης
Κλείνοντας αυτή την ανάλυση, έρχεται στο μυαλό η προειδοποίηση του Άλμπερτ Αινστάιν, ο οποίος, βλέποντας την αυγή της πυρηνικής εποχής, είχε δηλώσει με νόημα : «Δεν μπορείς να σταματήσεις την πρόοδο με νομοθεσία· η εξέλιξη είναι νόμος της φύσης, όχι ανθρώπινη επιλογή». Η τεχνοφοβία, όσο έντονη, όσο θορυβώδης και αν είναι, δεν έχει τη δύναμη να σταματήσει το ποτάμι της εξέλιξης· το μόνο που καταφέρνει είναι να την καθυστερήσει τοπικά.
Και αυτή η καθυστέρηση, ειδικά στις περιφέρειες του κόσμου, πληρώνεται πάντα ακριβά: πληρώνεται σε κοινωνικό και οικονομικό αίμα, σε ηθικά αποθέματα, σε χαμένες γενιές νέων ανθρώπων που αναγκάζονται να μεταναστεύσουν για να βρουν το αύριο που τους στερήσαμε στην πατρίδα τους.
Δεν ζητάμε, βέβαια, από κανέναν να γίνει ξαφνικά προγραμματιστής ή ειδικός των υπολογιστών από τη μια μέρα στην άλλη. ζητάμε κάτι πολύ πιο απλό, αλλά ταυτόχρονα πολύ πιο βαθύ: να σταματήσει ο παραλυτικός φόβος και να αρχίσει, επιτέλους, η γόνιμη περιέργεια. Να αλλάξουμε το ερώτημα και, αντί να μεμψιμοιρούμε, να ρωτήσουμε με θάρρος: «πώς μπορώ εγώ, ο απλός πολίτης, να χρησιμοποιήσω αυτό το νέο εργαλείο για να βελτιώσω το σχολείο των παιδιών μου, για να αναπτύξω το χωριό μου, για να κάνω πιο γρήγορη και δίκαιη την υγειονομική περίθαλψη, για να αναβαθμίσω την καθημερινή μου δουλειά;».
Η μεγάλη μάχη για το μέλλον έχει ήδη αρχίσει, και οι δείκτες του ρολογιού δεν γυρίζουν πίσω. σε αυτή την ιστορική αναμέτρηση, δεν θα νικήσει ο πιο εξελιγμένος ή ο πιο γρήγορος αλγόριθμος· θα νικήσει ο άνθρωπος που αποφάσισε, κόντρα στο ρεύμα της εποχής, να σκεφτεί με καθαρό μυαλό, να αισθανθεί και να αναλάβει την ευθύνη του κόσμου του.
Ας διαλέξουμε, λοιπόν, σοφά. μαζί, ως μια κοινή, ζωντανή συνείδηση.-
*Σημ.: Το ως άνω άρθρο-ανάλυση, αποτελεί επισκόπηση δοκιμιακού κειμένου που είχε αποσταλεί μαζί με άλλα, σαν μέρος του “Φακέλου Εργασίας” από τον κ. Σπύρο Χ. Τάγκα πριν την παγκόσμια διάκρισή του από την Τεχνολογία ΑΙ, ΜΕΤΑ ΑΙ – ΜΕΤΑ. Εδώ έχει δομηθεί και διαμορφωθεί με καθαρά δημοσιογραφική γραφή για ενημέρωση του ευρύτερου κοινού.
